Światowa Organizacja Zdrowia wskazuje, że krzywdzeniem jest każde zamierzone
i niezamierzone działanie lub zaniechanie działania jednostki, instytucji lub społeczeństwa jako całości
i każdy rezultat takiego działania lub bezczynności, które naruszają równe prawa i swobody dzieci i/lub zakłócają ich optymalny rozwój.
Przemoc wobec dziecka (ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej) – jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie, wykorzystujące przewagę fizyczną, psychiczną lub ekonomiczną, naruszające prawa lub dobra osobiste dziecka, w szczególności narażające je na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia, naruszające jego godność, nietykalność cielesną, wolność, w tym seksualną, powodujące szkody na jego zdrowiu fizycznym lub psychicznym, a także wywołujące cierpienia i krzywdy.
Krzywdzenie dziecka może przybierać różne formy. Wszystkie mają krótko i długoterminowe znaczące konsekwencje dla rozwoju fizycznego, emocjonalnego, poznawczego i społecznego dziecka.
Rozróżniamy następujące kategorie przemocy wobec dzieci:
Fizyczna – wszelkiego rodzaju działania bezpośrednie z użyciem siły, których rezultatem jest nieprzypadkowe zranienie, np. popychanie, obezwładnianie, policzkowanie, szczypanie, kopanie, duszenie, bicie otwartą ręką, pięścią lub przedmiotami, oblewanie wrzątkiem lub substancjami żrącymi, użycie broni.
Psychiczna – prowadzi do zniszczenia pozytywnego obrazu własnej osoby, wykorzystuje mechanizmy psychologiczne np. wyśmiewanie, poniżanie, upokarzanie, zawstydzanie, narzucanie własnych poglądów, ciągłe krytykowanie, kontrolowanie, ograniczanie kontaktów z innymi ludźmi, stosowanie gróźb, szantażowanie.
Wykorzystywanie seksualne– przemoc seksualna to każdy rodzaj zachowania skutkującego niechcianym kontaktem w sferze seksualnej. Osoba stosująca ten rodzaj przemocy ma na celu poniżenie drugiej osoby
i odebranie jej godności. Przemoc seksualna może przybierać różne formy: fizyczną, werbalną, pozawerbalną.
Zaniedbywanie – ciągłe niezaspokajanie podstawowych potrzeb fizycznych i emocjonalnych np. brak opieki i uniemożliwianie zaspokajania podstawowych potrzeb fizjologicznych (związanych ze snem, jedzeniem, higieną).
Najczęściej obserwowane oznaki przemocy wobec dzieci:
- Widoczne obrażenia ciała, których pochodzenie trudno wyjaśnić np.: rany otarcia, blizny, stłuczenia, siniaki.
- Ślady na ciele mają charakterystyczny kształt odcisku dłoni, palców, przedmiotów, szczypania, drapania, gryzienia, duszenia. Obrażenia są w różnej fazie gojenia.
- Podawane przez dziecko wyjaśnienia dotyczące obrażeń wydają się niewiarygodne, niemożliwe, niespójne itp. dziecko często je zmienia.
- Dziecko cierpi na powtarzające się dolegliwości somatyczne: bóle brzucha, głowy, mdłości, bóle, zaburzenia układu moczowego.
- Dziecko ma trudności w rozumieniu i wyrażaniu emocji, emocje są nieadekwatne do wywołującego je bodźca – dzieci krzywdzone mogą przejawiać skrajne wahania emocjonalne, od nadmiernej radości do nagłych wybuchów płaczu. Dziecko ma negatywny obraz siebie, występuje silny lęk, agresja lub dziecko wycofuje się z relacji.
- Spadek wyników w nauce, problemy z koncentracją i pamięcią, trudności w rozwiązywaniu problemów, które wcześniej nie występowały.
- Regres w zachowaniu – dziecko, które doświadczyło krzywdy, może zacząć wracać do wcześniejszych etapów rozwojowych. Przykłady to ssanie kciuka, moczenie się czy ponowne potrzebowanie pieluch.
- Nadmierne przywiązanie lub obojętność wobec opiekunów – dziecko może wykazywać nadmierną potrzebę bliskości z jednym z opiekunów lub, wręcz przeciwnie, może być obojętne na jakiekolwiek formy wsparcia.
- Dziecko nadmiernie szuka kontaktu z innym dorosłym (tzw. „lepkość” dziecka).
- Dziecko mówi o przemocy.
- Dziecko jest bierne, wycofane, uległe, przestraszone, depresyjne itp. lub zachowuje się agresywnie, buntuje się. Ciągły niepokój i nadmierna czujność – dziecko może być niespokojne, jakby oczekiwało, że zaraz stanie się coś złego.
- W rozmowach, zachowaniu dziecka zaczynają dominować elementy/motywy seksualne.
- Dziecko jest rozbudzone seksualnie niestosownie do wieku.
- Dziecko jest brudne np. brudne paznokcie, zaniedbane włosy, nieprzyjemnie pachnie. Zaniedbane dzieci często chorują, są niedożywione, mają problemy z wagą i ogólną kondycją fizyczną.
- Dziecko nie jest regularnie przyprowadzane do przedszkola.
Na co należy także zwrócić szczególną uwagę?
- Rodzic/opiekun podaje nieprzekonujące lub sprzeczne informacje lub odmawia wyjaśnienia przyczyn obrażeń/zachowania dziecka,
- Rodzic/opiekun mówi o dziecku w negatywny sposób, ciągle obwinia, poniża i strofuje dziecko,
- Rodzic/opiekun poddaje dziecko surowej dyscyplinie lub jest nadopiekuńczy lub zbyt pobłażliwy lub odrzuca dziecko,
- Rodzic/opiekun nie interesuje się leczeniem, postępami edukacyjnymi dziecka,
- Rodzic/opiekun zachowuje się agresywnie,
- Rodzic/opiekun ma zaburzony kontakt z rzeczywistością (np.: reaguje nieadekwatnie do sytuacji, wypowiada się niespójnie).
- Rodzic/opiekun neguje potrzeby dziecka,
- Rodzic/opiekun przekracza dopuszczalne granice w kontakcie fizycznym z dzieckiem.
Nie u wszystkich dzieci, które doświadczyły krzywdzenia widoczne są wymienione objawy, mogą one pojawiać się w późniejszym czasie, mieć różną formę i różny stopień nasilenia.
Należy zwrócić uwagę, aby nauczyciele byli wrażliwi na zmiany w zachowaniu dzieci, starannie je obserwowali i rejestrowali wszelkie niepokojące symptomy, które mogą wskazywać na możliwe krzywdzenie małoletnich.